Concentratie en mentale overbelasting - Waarom het hoofd van sommige kinderen simpelweg te vol raakt

Inleiding

Sommige kinderen lijken voortdurend moe van school.

Niet lichamelijk moe, maar mentaal uitgeput.

Ze:

• beginnen met goede moed
• raken snel de draad kwijt
• maken fouten die ze normaal niet maken
• worden boos, verdrietig of trekken zich terug
• en kunnen zich steeds minder concentreren

Vaak wordt gedacht dat deze kinderen:

• niet gemotiveerd zijn
• zich niet genoeg inzetten
• sneller afgeleid zijn dan anderen

Maar wat er in veel gevallen speelt, is iets anders:

mentale overbelasting.

In dit artikel lees je wat mentale overbelasting is, hoe het ontstaat en waarom concentratie vaak als eerste wegvalt wanneer het brein te veel tegelijk moet dragen.

Een herkenbaar voorbeeld

Een kind komt uit school en zegt:

“Ik ben moe.”

Niet omdat het de hele dag heeft gerend,

maar omdat het de hele dag:

• heeft moeten opletten
• heeft moeten schakelen
• heeft moeten onthouden
• heeft moeten compenseren

Thuis is de concentratie op.

Het lontje kort.

Het hoofd vol.

Dat is geen aanstellerij.

Dat is een signaal.

Centrale vraag

Wat is mentale overbelasting bij kinderen, hoe beïnvloedt het de concentratie en waarom komt het zo vaak voor?

Hoofdstuk 1 – Wat mentale overbelasting eigenlijk is

Mentale overbelasting ontstaat wanneer het brein:

• meer informatie moet verwerken
• dan het op dat moment aankan

Bij kinderen betekent dit vaak:

• te veel stappen
• te veel prikkels
• te veel verwachtingen
• te weinig verwerkingstijd

Het brein blijft maar aan staan.

Er is geen ruimte meer om te herstellen.

En wanneer het brein overbelast raakt, verdwijnt concentratie als eerste.

Hoofdstuk 2 – Waarom concentratie zo kwetsbaar is

Concentratie vraagt:

• overzicht
• mentale rust
• voldoende ruimte in het hoofd

Bij mentale overbelasting raakt juist dat overzicht weg.

Het kind:

• weet niet meer waar te beginnen
• raakt stappen kwijt
• voelt druk
• en schakelt af

Wat wij zien als:

“afleiding”

is vaak het moment waarop het brein zegt:

“Dit is te veel.”

Hoofdstuk 3 – Hoe mentale overbelasting ontstaat op school

Het onderwijs doet dagelijks een groot beroep op het brein van kinderen.

Denk aan:

• lange, talige instructies
• meerdere opdrachten achter elkaar
• werken op tempo
• zelfstandig plannen
• volle klaslokalen
• voortdurende sociale prikkels

Voor sommige kinderen is dit goed te dragen.

Voor andere kinderen stapelt de belasting zich op.

Zeker bij kinderen die:

• beeldend denken
• een kwetsbaar werkgeheugen hebben
• gevoelig zijn voor prikkels
• faalangstig zijn
• extra moeten compenseren

kan mentale overbelasting structureel worden.

Hoofdstuk 4 – Het verschil tussen ‘druk zijn’ en overbelast zijn

Mentale overbelasting is niet altijd zichtbaar als druk gedrag.

Sommige kinderen:

• worden onrustig
• wiebelen
• praten veel

Andere kinderen:

• trekken zich terug
• worden stil
• lijken afwezig
• staren

Beide reacties zijn manieren om met een te vol hoofd om te gaan.

Hoofdstuk 5 – De rol van het werkgeheugen

Het werkgeheugen speelt een centrale rol bij mentale overbelasting.

Wanneer het werkgeheugen:

• voortdurend volloopt
• weinig wordt ontlast
• steeds nieuwe informatie moet dragen

ontstaat er geen ruimte meer om:

• te ordenen
• te begrijpen
• te herstellen

Dat maakt leren zwaar — zelfs als een kind het inhoudelijk aankan.

Hoofdstuk 6 – Waarom mentale overbelasting vaak onzichtbaar blijft

Mentale overbelasting wordt vaak gemist omdat:

• kinderen hun best blijven doen
• ze zich aanpassen
• ze niet ‘lastig’ zijn
• ze goede cijfers halen

Pas later zie je:

• huilbuien
• weerstand
• motivatieverlies
• concentratieproblemen

De rek is dan vaak al lang bereikt.

Hoofdstuk 7 – Wat mentale overbelasting doet met motivatie en zelfbeeld

Wanneer een kind langdurig overbelast is:

• kost alles meer moeite
• voelt leren zwaar
• ontstaan faalervaringen
• groeit onzekerheid

Motivatie zakt weg.

Niet omdat het kind niet wil,

maar omdat het op is.

Dat kan diep ingrijpen in het zelfbeeld:

“Waarom lukt dit mij niet?”

Hoofdstuk 8 – Wanneer mentale overbelasting afneemt

Een belangrijk inzicht voor ouders is dit:

mentale overbelasting is situatie-afhankelijk.

Je ziet vaak verbetering wanneer:

• taken worden vereenvoudigd
• stappen worden opgedeeld
• tempo omlaag gaat
• prikkels verminderen
• visuele ondersteuning wordt toegevoegd
• het kind zich veilig voelt

Dat laat zien dat het probleem niet het kind is,

maar de belasting.

Hoofdstuk 9 – Anders kijken naar concentratie

Wanneer concentratie wegvalt, is de vraag niet:

“Waarom let mijn kind niet op?”

Maar:

“Wat maakt dat het hoofd nu te vol is?”

Die vraag opent ruimte voor:

• begrip
• aanpassing
• herstel

Niet door harder te werken,

maar door het brein te ontlasten.

Tot slot

Mentale overbelasting is geen modewoord en geen zwakte.

Het is een logisch gevolg van een brein dat te veel tegelijk moet dragen.

Door mentale overbelasting te herkennen:

• voorkom je onnodige strijd
• bescherm je het zelfvertrouwen van je kind
• en ontstaat ruimte voor leren met meer rust

In volgende artikelen verdiepen we dit verder, onder andere bij:

• concentratie en prikkelverwerking
• concentratie en stress
• concentratie op school versus thuis

Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.